โรคจมูกอักเสบจากภูมิแพ้ Disease Background

โรคจมูกอักเสบจากภูมิแพ้ (allergic rhinitis) เป็นความผิดปกติของโพรงจมูกที่เกิดจากการอักเสบของเยื่อบุจมูกซึ่งถูกกระตุ้นโดยภูมิคุ้มกัน immunoglobulin E (IgE) หลังจากผู้ป่วยที่เคยถูกกระตุ้นให้แพ้แล้วสัมผัสกับสารก่อภูมิแพ้อีกครั้ง จะทำให้เกิดอาการของโรคขึ้น โรคนี้ยังมีชื่อเรียกทั่วไปว่า ไข้ละอองฟาง (hay fever) หรือ โรคโพรงจมูกและไซนัสอักเสบจากภูมิแพ้ (allergic rhinosinusitis)

ความชุกของของโรคจมูกอักเสบจากภูมิแพ้ พบได้ประมาณร้อยละ 5 – 10 ของประชากรทั่วโลก โดยพบมากที่สุดในกลุ่มประชากรเด็ก สำหรับในทวีปยุโรปและสหรัฐอเมริกาคาดว่ามีความชุกสูงถึงร้อยละ 30 นอกจากนี้ ประมาณ 80% ของผู้ป่วยจะเริ่มมีอาการก่อนอายุ 20 ปี

การเกิดภาวะไวต่อสารก่อภูมิแพ้ในโรคจมูกอักเสบจากภูมิแพ้ อาจเกี่ยวข้องกับปัจจัยส่งเสริมหลายประการ แต่กลไกสำคัญที่สุดคือปฏิสัมพันธ์ระหว่างปัจจัยทางพันธุกรรม สิ่งแวดล้อม วิถีการดำเนินชีวิต และปัจจัยด้านสังคมเศรษฐกิจ

สาเหตุของการเกิดโรคจมูกอักเสบจากภูมิแพ้ ส่วนใหญ่เกิดจากการสูดดมสารก่อภูมิแพ้ เช่น สารก่อภูมิแพ้จากไรฝุ่น และละอองเกสรพืช เช่น ต้นไม้ หญ้า และวัชพืช ซึ่งเป็นสาเหตุที่พบบ่อยที่สุด นอกจากนี้ยังอาจเกิดจากเชื้อราและสัตว์เลี้ยงได้เช่นกัน



กลไกทางภูมิคุ้มกันของปฏิกิริยาแพ้แบ่งออกได้เป็น 2 ระยะ ได้แก่ ระยะแรก (early phase) และระยะหลัง (late phase)

ระยะแรก (early phase reaction) เกิดขึ้นจากกระบวนการไวต่อสิ่งก่อภูมิแพ้ (sensitization) ซึ่งมีการกระตุ้นให้เกิดการตอบสนองของ T cells และ B cells พร้อมทั้งมีการสร้าง IgE จำเพาะต่อสารก่อภูมิแพ้ จากนั้นเมื่อมีการสัมผัสสารก่อภูมิแพ้อีกครั้ง mast cells จะถูกกระตุ้นให้หลั่งสารก่อการอักเสบ เช่น histamine และ leukotrienes ซึ่งสารเหล่านี้จะออกฤทธิ์กระตุ้นการระคายเคืองปลายประสาทสัมผัสและหลอดเลือดในเยื่อบุจมูก ส่งผลให้เกิดอาการ ได้แก่ จาม น้ำมูกใส (rhinorrhea) เยื่อบุจมูกบวม และอาการคัดจมูก

ระยะหลัง (late phase reaction) เกิดขึ้นตามมาหลังจากสัมผัสสารก่อภูมิแพ้ประมาณ 6–10 ชั่วโมง โดยมีการแทรกซึมของเซลล์อักเสบ เช่น eosinophils ที่ถูกกระตุ้นและเคลื่อนที่เข้ามาสะสมในเยื่อบุจมูกที่สัมผัสสารก่อภูมิแพ้ ส่งผลให้เกิดการอักเสบและบวมของเยื่อบุจมูกมากยิ่งขึ้น

การจำแนกตามความรุนแรงของอาการ
อาการจมูกอักเสบจากภูมิแพ้ระดับเล็กน้อย จะไม่ส่งผลกระทบต่อคุณภาพชีวิต โดยผู้ป่วยยังสามารถดำเนินชีวิตได้ตามปกติ นอนหลับได้ตามปกติ สามารถทำกิจวัตรประจำวัน ออกกำลังกาย และพักผ่อนได้ตามปกติ รวมถึงสามารถเรียนหรือทำงานได้ตามปกติ และไม่มีอาการที่รบกวนการใช้ชีวิต

ส่วนอาการจมูกอักเสบจากภูมิแพ้ระดับปานกลางถึงรุนแรงจะส่งผลกระทบต่อคุณภาพชีวิต โดยมีอาการอย่างน้อย 1 ข้อ ได้แก่ การทำกิจวัตรประจำวัน กิจกรรมยามว่าง หรือการเล่นกีฬาลดลง ประสิทธิภาพในการเรียนหรือการทำงานลดลง มีปัญหาการนอนหลับ หรือมีอาการรบกวนการใช้ชีวิตอย่างชัดเจน

การจำแนกตามความถี่หรือระยะเวลาของอาการ
อาการจมูกอักเสบจากภูมิแพ้แบบเป็นครั้งคราว (intermittent allergic rhinitis) หมายถึง ภาวะที่มีอาการน้อยกว่า 4 วันต่อสัปดาห์ หรือมีอาการต่อเนื่องน้อยกว่า 4 สัปดาห์ต่อปี

ในทางตรงกันข้าม อาการจมูกอักเสบจากภูมิแพ้แบบเรื้อรัง (persistent allergic rhinitis) หมายถึง ภาวะที่มีอาการตั้งแต่ 4 วันต่อสัปดาห์ขึ้นไป และมีอาการต่อเนื่องตั้งแต่ 4 สัปดาห์ต่อปีขึ้นไป

การจำแนกตามรูปแบบการสัมผัสสารก่อภูมิแพ้
โรคจมูกอักเสบจากภูมิแพ้ตามฤดูกาล (seasonal allergic rhinitis) เป็นโรคจมูกอักเสบจากภูมิแพ้ ที่อาการสัมพันธ์กับฤดูกาลใดฤดูกาลหนึ่งโดยเฉพาะ ขณะที่โรคจมูกอักเสบจากภูมิแพ้ตลอดปี (perennial allergic rhinitis) เกิดจากการสัมผัสสารก่อภูมิแพ้ตลอดทั้งปี และมักเกี่ยวข้องกับสิ่งแวดล้อมรอบตัวในชีวิตประจำวัน ส่วนโรคจมูกอักเสบจากภูมิแพ้เป็นครั้งคราว (episodic allergic rhinitis) จะเกิดขึ้นเมื่อผู้ป่วยสัมผัสสารก่อภูมิแพ้ที่ไม่ได้พบเป็นประจำในชีวิตประจำวัน ขณะที่โรคจมูกอักเสบจากภูมิแพ้จากการทำงาน (occupational allergic rhinitis) เกิดจากสารก่อภูมิแพ้ สารเคมี หรือสารระคายเคืองในสถานที่ทำงาน โดยอาการมักดีขึ้นเมื่อไม่อยู่ในสถานที่ทำงาน