บทนำ
ภาวะท้องผูก (constipation) หมายถึง
ภาวะที่มีการถ่ายอุจจาระล่าช้าหรือถ่ายยากผิดปกติ เป็นเวลานานอย่างน้อย 2 สัปดาห์ และก่อให้เกิดความไม่สบายอย่างมีนัยสำคัญต่อผู้ป่วย ภาวะนี้เป็นปัญหาทางระบบทางเดินอาหารที่พบบ่อยในเด็ก
แต่ไม่ใช่โรค และโดยทั่วไปไม่ใช่ภาวะรุนแรง
ระบาดวิทยา
ภาวะท้องผูกในเด็กมักเกิดขึ้นครั้งแรกในช่วงวัยหัดเดิน (toddler) อายุระหว่าง 2–4 ปี ความชุกของภาวะท้องผูกในเด็กมีรายงานว่าสูงได้ถึงประมาณ
30% ทั่วโลก ภาวะท้องผูกในเด็กเป็นสาเหตุประมาณ
3% ของการมาพบแพทย์เวชปฏิบัติปฐมภูมิทั้งหมด และมากถึงร้อยละ
25 ของการส่งต่อไปยังกุมารแพทย์ผู้เชี่ยวชาญด้านทางเดินอาหาร ภาวะท้องผูกในเด็กจึงถือเป็นปัญหาสุขภาพระดับโลก
โดยพบความชุกในอัตราสูงทั้งในประเทศกำลังพัฒนาและประเทศพัฒนาแล้ว ภาวะท้องผูกไร้โรคทางกาย
(functional constipation) เป็นสาเหตุที่พบบ่อยที่สุด
ซึ่งคิดเป็นมากกว่าร้อยละ 95 ของผู้ป่วยท้องผูกทั้งหมด และไม่พบความแตกต่างของความชุกระหว่างเด็กผู้ชายและเด็กผู้หญิง
พยาธิสรีรวิทยา
ภาวะท้องผูกมักเริ่มเกิดขึ้นในช่วงที่เด็กมีการเปลี่ยนผ่านไปรับประทานอาหารแข็ง
(solid foods) การฝึกขับถ่าย
หรือเมื่อเริ่มเข้าโรงเรียน ภาวะท้องผูกนำไปสู่อาการปวดขณะขับถ่ายอุจจาระ
ซึ่งจะทำให้เด็กกลั้นอุจจาระ การกลั้นอุจจาระจะเพิ่มการดูดซึมน้ำของลำไส้ใหญ่
ทำให้อุจจาระแข็งขึ้นและขับถ่ายได้ยากขึ้น เมื่อมีการคั่งค้างของอุจจาระเป็นระยะเวลานาน
จะทำให้ไส้ตรงเกิดการยืดขยาย
ส่งผลให้ความรู้สึกอยากถ่ายอุจจาระลดลง
จนในที่สุด การสะสมของอุจจาระในไส้ตรงจะทำให้การเคลื่อนตัวของกระเพาะอาหารลดลง
นำไปสู่อาการท้องอืด คลื่นไส้ และเบื่ออาหาร
ปัจจัยเสี่ยง
ปัจจัยที่อาจก่อให้เกิดภาวะท้องผูก ได้แก่:
- ความเจ็บปวด
- ภาวะขาดน้ำ
- ปัญหาด้านจิตใจ (เช่น ภาวะซึมเศร้า สมาธิสั้น การถูกล่วงละเมิดทางเพศ)
- การฝึกขับถ่าย (toilet training)
- ไข้
- การรับประทานอาหารและการดื่มน้ำไม่เพียงพอ
- ภาวะแพ้โปรตีนนมวัว
- การใช้ยา (เช่น opioid, ยาต้านซึมเศร้า, ยาต้านโคลิเนอร์จิก)
- ประวัติครอบครัวมีภาวะท้องผูก
- พฤติกรรมการกลั้นอุจจาระ ซึ่งอาจเกิดจากการเพิกเฉยต่อความรู้สึกอยากถ่ายอุจจาระ เนื่องจากความกลัวการใช้ห้องน้ำ ความยุ่งหรือมัวทำกิจกรรมอื่น ไม่มีห้องน้ำให้ใช้ หรือมีอาการเจ็บปวดขณะถ่ายอุจจาระ
- การเปลี่ยนแปลงกิจวัตรประจำวัน (เช่น การเดินทาง ภาวะเครียด อากาศร้อน)
- โรคหรือภาวะทางการแพทย์ (เช่น ความผิดปกติของลำไส้ ไส้ตรง ทวารหนัก ความผิดปกติทางเมตาบอลิซึม หรือโรคต่อมไร้ท่อ)
การจำแนกโรค
ชนิดของภาวะท้องผูก
ท้องผูกไร้โรคทางกายหรือชนิดไม่ทราบสาเหตุ (functional หรือ idiopathic constipation) คือภาวะท้องผูกที่ไม่สามารถอธิบายได้จากความผิดปกติทางกายวิภาค ทางสรีรวิทยา ทางภาพรังสี หรือทางพยาธิวิทยา ในขณะที่ท้องผูกจากโรคทางกาย (organic constipation) เป็นภาวะท้องผูกที่มีสาเหตุทางสรีรวิทยาหรือพยาธิสภาพที่สามารถระบุได้ชัดเจน และมักพบร่วมกับสัญญาณเตือนสำคัญ (red flags) และ/หรือสัญญาณเตือนระดับรอง (amber flags) ส่วนภาวะท้องผูกเรื้อรัง (chronic constipation) หมายถึง ภาวะท้องผูกที่มีระยะเวลานานมากกว่า 8 สัปดาห์
ท้องผูกไร้โรคทางกายหรือชนิดไม่ทราบสาเหตุ (functional หรือ idiopathic constipation) คือภาวะท้องผูกที่ไม่สามารถอธิบายได้จากความผิดปกติทางกายวิภาค ทางสรีรวิทยา ทางภาพรังสี หรือทางพยาธิวิทยา ในขณะที่ท้องผูกจากโรคทางกาย (organic constipation) เป็นภาวะท้องผูกที่มีสาเหตุทางสรีรวิทยาหรือพยาธิสภาพที่สามารถระบุได้ชัดเจน และมักพบร่วมกับสัญญาณเตือนสำคัญ (red flags) และ/หรือสัญญาณเตือนระดับรอง (amber flags) ส่วนภาวะท้องผูกเรื้อรัง (chronic constipation) หมายถึง ภาวะท้องผูกที่มีระยะเวลานานมากกว่า 8 สัปดาห์